حکایت از گلستان در سیرت پادشاهان

بدون نظر »

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

دریافت فایلدانلود حکایت ۱۶ از باب «در سیرت پادشاهان» گلستان سعدی با صدای ساعد باقری

یکی از رفیقان شکایت روزگار نامساعد به نزد من آورد که کفاف اندک دارم و عیال بسیار و طاقت بار افاقه نمی‌آرم و بارها در دلم آمد که به اقلیمی دیگر نقل کنم تا در هر آن صورت که زندگانی کرده شود، کسی را بر نیک و بد من اطلاع نباشد.

بس گرسنه خفت و کس ندانست که کیست

بس جان به لب آمد که برو کس نگریست

باز از شماتت اعدا بر اندیشم، که به طعنه در قفای من بخندند، و سعی مرا در حق عیال بر عدم مروّت حمل کنند و گویند:

مبین آن بی حمیّت را که هرگز

نخواهد دید روی نیکبختی

که آسانی گزیند خویشتن را

زن و فرزند بگذارد به سختی

و در علم محاسبت چنان که معلوم است چیزی دانم. و اگر به جاه شما جهتی معین شود که موجب جمعیت خاطر باشد، بقیت عمر از عهده شکر آن نعمت برون آمدن نتوانم.

گفتم عمل پادشاه ای برادر دو طرف دارد: امید و بیم. یعنی امید نان و بیم جان. و خلاف رای خردمندان باشد بدان امید متعرض این بیم شدن.

کس نیاید به خانه‌ی درویش

که خراج زمین و باغ بده

یا به تشویش و غصه راضی باش

یا جگربند پیش زاغ بنه

گفت این مناسب حال من نگفتی و جواب سؤال من نیاوردی، نشنیده‌ای که هر که خیانت ورزد پشتش از حساب بلرزد؟

راستی موجب رضای خداست

کس ندیدم که گم شد از ره راست

و حکما گویند چار کس از چار کس به جان به رنجند: حرامی از سلطان و دزد از پاسبان و فاسق از غماز و روسپی از محتسب. و آن را که حساب پاک است از محاسب چه باک است؟

مکن فراخ رُوی در عمل اگر خواهی

که وقت رفع تو باشد مجال دشمن تنگ

تو پاک باش و مدار از کس ای برادر باک

زنند جامه‌ی ناپاک گازُران بر سنگ

گفتم حکایت آن روباه مناسب حال توست که دیدندش گریزان و بی خویشتن افتان و خیزان. کسی گفتش چه آفت است که موجب مَخافت است؟
گفتا شنیده‌ام که شتر را به سخره می‌گیرند.
گفت ای سفیه، شتر را با تو چه مناسبت است و تو را بدو چه مشابهت؟
گفتا خاموش که اگر حسودان به غرض گویند شتر است و گرفتار آیم کرا غم تخلیص من دارد تا تفتیش حال من کند؟ و تا تریاق از عراق آورده شود مارگزیده مرده بود.
تو را همچنین فضل است و دیانت و تقوی و امانت. اما متعنتان در کمین اند و مدّعیان گوشه نشین. اگر آن چه حسن سیرت توست بخلاف آن تقریر کنند و در معرض خطاب پادشاه افتی در آن حالت مجال مقالت باشد؟
پس مصلحت آن بینم که ملک قناعت را حراست کنی و ترک ریاست گویی.

به دریادر منافع بی شمار است

و گر خواهی سلامت بر کنار است

رفیق این سخن بشنید و به هم بر آمد و روی از حکایت من درهم کشید و سخن‌های رنجش آمیز گفتن گرفت. کاین چه عقل و کفایت است و فهم و درایت؟ قول حکما درست آمد که گفته‌اند: دوستان به زندان به کار آیند که بر سفره همه دشمنان دوست نمایند.

دوست مشمار آن که در نعمت زند

لاف یاری و برادر خواندگی

دوست آن دانم که گیرد دست دوست

در پریشان حالی و درماندگی

دیدم که متغیّر می‌شود و نصیحت به غرض می‌شنود. به نزدیک صاحب‌دیوان رفتم به سابقه‌ی معرفتی که در میان ما بود و صورت حالش بیان کردم و اهلیت و استحقاقش بگفتم تا به کاری مختصرش نصب کردند. چندی برین بر آمد. لطف طبعش را بدیدند و حسن تدبیرش را بپسندیدند و کارش از آن در گذشت و به مرتبتی والاتر از آن متمکن شد.

همچنین نجم سعادتش در ترقی بود تا به اوج ارادت برسید و مقرّب حضرت و مشارالیه و معتمد علیه گشت. بر سلامت حالش شادمانی کردم و گفتم:

ز کار بسته میندیش و دل شکسته مدار

که آب چشمه‌ی حیوان درون تاریکی است

الا لا یجأرَنَّ اخو البلیّة

فللرّحمنِ الطافٌ خَفیّه

منشین ترش از گردش ایام که صبر

تلخ است و لیکن برِ شیرین دارد

در آن قربت مرا با طایفه ای یاران اتفاق سفر افتاد. چون از زیارت مکه باز آمدم، دو منزلم استقبال کرد. ظاهر حالش را دیدم پریشان و در هیأت درویشان. گفتم چه حالت است؟ گفت: آن چنان که تو گفتی طایفه ای حسد بردند و به خیانتم منسوب کردند و مَلِک -دام مُلکُه- در کشف حقیقت آن استقصا نفرمود و یاران قدیم و دوستان حمیم از کلمه‌ی حق خاموش شدند و صحبت دیرین فراموش کردند.

نبینی که پیش خداوند جاه

نیایش کنان دست بر برنهند؟

اگر روزگارش در آرد ز پای

همه عالمش پای بر سر نهند

فی‌الجمله به انواع عقوبت گرفتار بودم تا درین هفته که مژده‌ی سلامت حجاج برسید از بند گرانم خلاص کرد و مِلکِ موروثم خاص. گفتم آن نوبت اشارت من قبولت نیامد که گفتم عمل پادشاهان چون سفر دریاست خطرناک و سودمند. یا گنج برگیری یا در طلسم بمیری.

یا زر بهر دو دست کند خواجه در کنار

یا موج، روزی افکندش مرده بر کنار

مصلحت ندیدم از این بیش ریش درونش به ملامت خراشیدن و نمک پاشیدن. بدین کلمه اختصار کردیم:

ندانستی که بینی بند بر پای

چو در گوشت نیامد پند مردم

دگر ره چون نداری طاقت نیش

مکن انگشت در سوراخ کژدم

سعدی

حکایت ۱۶ از باب «در سیرت پادشاهان» گلستان سعدی
صدای: ساعد باقری

بر دار شدن حسین منصور حلاج به روایت تذکره الاولیا

4 نظر »

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

دریافت شعرخوانی سایهدانلود منصور حلاج به روایت تذکره الاولیا


حسین منصور حلاج که بود؟
کرامات
کلمات قصار
انا الحق گفتن
حبس
بر دار شدن
سنگسار و مرگ
پس از مرگ

حسین منصور حلاج که بود؟

آن قتیل‌الله فی سبیل‌الله، آن‌ شیر بیشه‌ی‌ تحقیق‌، آن‌ شجاع‌ صفدر صدیق‌، آن‌ غرقه‌ی‌ دریای‌ مواج‌، حسین‌ منصور حلاج، رحمة الله علیه.

کار او کاری‌ عجب‌ بود و واقعات‌ غرایب‌ که‌ خاص‌ او را بود. که‌ هم‌ در غایت‌ سوز و اشتیاق‌ بود و در شدت‌ لهب‌ و فراق‌ و بی‌قرار و شوریده ‌روزگار بود و عاشق‌ صادق‌ و پاک‌باز. و جّد و جهدی‌ عظیم‌ داشت‌ و ریاضتی‌ و کرامتی‌ عجب. و عالی‌همّت‌ و رفیع‌قدر بود.

او را تصانیف‌ بسیار است‌ به‌ الفاظ ‌مشکل‌.
در حقایق‌ و اسرار و معانی‌ محبت‌ کامل‌ و فصاحت‌ و بلاغتی‌ داشت‌ که‌ کس‌ نداشت‌ و دقت‌ نظر و فراستی‌ داشت‌ که‌ کس‌ را نبود و اغلب‌ مشایخ‌ کبار در کار او ابا کردند و گفتند او را در تصوف‌ قدمی‌ نیست‌ مگر عبدالله خفیف‌ و شبلی‌ و ابوالقاسم‌ قشیری‌ و جمله‌ی‌ متأخران‌ الاماشاءالله که‌ او را قبول‌ کردند

و ابو سعید ابوالخیر قدّس الله روحه العزیز و شیخ ابوالقاسم گرگانی و شیخ ابوعلی فارمذی و امام یوسف همدانی رحمة الله علیهم اجمعین در کار او سیری‌ داشته‌اند و بعضی‌ در کار او متوقف‌اند.
چنان که‌ استاد ابوالقاسم‌ قشیری‌ گفت‌ در حق‌ او که‌ اگر مقبول‌ بُوَد به‌ رد خلق‌ مردود نگردد و اگر مردود بُوَد به‌ قبول‌ خلق ‌مقبول‌ نشود.
و باز بعضی‌ او را به‌ سِحر نسبت‌ کردند و بعضی‌ اصحاب‌ِ ظاهر به‌ کفر منسوب‌ گردانیدند و بعضی‌ گویند اصحاب‌ حلول‌ بود و بعضی‌ گویند تولّی‌ به‌ اتحاد داشت‌.
اما هر که‌ به‌ وی‌ بوی‌ توحید رسیده‌ باشد هرگز او را خیال‌ حلول‌ و اتحاد نتواند افتاد و هر که‌ این‌ سخن‌ گوید سرش‌ از توحید خبر ندارد و شرح‌ این‌ طولی ‌دارد، این‌ کتاب‌ جای‌ آن‌ نیست‌.

اما جماعتی بوده‌اند از زنادقه در بغداد چه در خیال حلول و چه در غلط اتحاد که خود را حلّاجی گفته‌اند و نسبت بدو کرده‌اند و سخن او فهم نا‌کرده بدان کشتم و سوختن به تقلید محض فخر کرده‌اند. چنان که دو تن را در بلخ همین واقع افتاد که حسین را.

اما تقلید در این واقعه شرط نیست. مرا عجب آمد از کسی که روا دارد که از درختی انا الله برآید و درخت در میان نه، چرا روا نباشد که از حسین انا الله برآید؟ و حسین در میان نه، و چنان که حق تعالی به زبان عمر سخن گفت که «اِنْ الحقَ لَیَنْطِقُ علی لسان عُمَرَ.» و اینجا به حلول کار دارد و نه اتحاد.

بعضی گویند: «حسین منصور حلاج» دیگر است و «حسین منصور ملحدی‌» دیگر است. استاد محمد زکریا و رفیق ابوسعید قرمطی بود، و آن حسین ساحر بوده است.

اما حسین‌ منصور از بیضاء فارس‌ بود و در واسط‌ پرورده‌ شد و ابوعبدالله خفیف‌ گفته‌ است‌ که‌ حسین‌ منصور عالمی‌ ربانی‌ است‌ و شبلی‌ گفته‌ است‌ که‌ من‌ و حلاج‌ یک‌ چیزیم‌، اما مرا به‌ دیوانگی‌ نسبت‌ کردند خلاص‌ یافتم‌ و حسین‌ را عقل‌ او هلاک‌ کرد.

اگر او مطعون بودی، این دو بزرگ در حق او این نگفتندی و ما را دو گواه تمام است.
و پیوسته در عبادت و ریاضت بود، و در بیان معرفت و توحید و در زیّ اهل صلاح.
و در شرع و سنت بود که این سخن از او پیدا شد.
اما بعضی از مشایخ او را مهجور کردند، نه‌ از جهت‌ مذهب‌ و دین‌ بود بلکه‌ از آن ‌بود که‌ ناخشنودی‌ مشایخ‌ از سرمستی‌ او این‌ بار آورد و چنان که‌ اول‌ به‌ تستر آمد به‌خدمت‌ شیخ‌ سهل‌بن‌ عبدالله و دو سال‌ در صحبت‌ او بود.
پس‌ عزم‌ بغداد کرد و اول سفر او در هجده‌ سالگی‌ بود.
پس‌ به‌ بصره‌ شد و به‌ عمرو بن‌ عثمان‌ پیوست‌ و هژده ماه‌ در صحبت‌ او بود.
پس‌ «یعقوب‌ اقطع‌» دختر بدو داد.
بعد از آن‌ عمرو بن‌ عثمان‌ از او برنجید.
از آن‌جا به‌ بغداد آمد، پیش‌ جنید. و جنید او را به‌ سکوت‌ و خلوت‌ فرمود.
چندگاه‌ در صحبت‌ او صبر کرد، پس‌ قصد حجاز کرد و یک‌ سال‌ آنجا مجاور بود، باز به‌ بغداد آمد.
با جمعی‌ صوفیان‌ به‌ پیش‌ جنید آمد و از جنید مسایل‌ پرسید.
جنید جواب‌ نداد و گفت‌: زود باشد که‌ سر چوب‌ پاره‌ سرخ‌ کنی‌.
گفت‌ آن‌ روز که‌ من‌ سر چوب‌ پاره‌ سرخ‌ کنم‌ تو جامه‌ی‌ اهل‌ صورت‌ پوشی‌.
چنان که‌ آن‌روز که‌ ائمه‌ فتوی ‌دادند که‌ او را بباید کشت‌، جنید در جامه‌ی‌ تصوف‌ بود.
نمی‌نوشت‌ و خلیفه‌ گفته‌ بود که‌ خط‌ جنید باید.
جنید دستار و دراعه‌ درپوشید و به‌ مدرسه‌ شد و جواب‌ فتوی‌ نوشت‌ که: «نحن نُحکم بالظاهر».
بر ظاهر حال‌ کشتنی‌ است‌ و فتوی‌ بر ظاهر است‌، اما باطن‌ را خدای‌ داند.

پس‌ حسین‌ از جنید چون‌ جواب‌ مسایل‌ نیافت‌ متغیر شد و بی‌اجازت‌ به‌ تستر شد و یک‌ سال‌ آنجا بود و قبولی‌ عظیم‌ پیدا شد و او هیچ‌ سخن‌ اهل‌ زمانه‌ را وزنی‌ ننهادی‌ تا او را حسد کردند.

عمروبن‌ عثمان‌ در باب‌ او نامه‌ها نوشت‌ به‌خوزستان‌ و احوال‌ او در چشم‌ اهل‌ آن‌ دیار قبیح‌ گردانید و او را نیز از آن‌جا دل‌ بگرفت.
جامه‌ی‌ متصوفه‌ بیرون‌ کرد و قبا درپوشید و به‌ صحبت‌ ابنای‌ دنیا مشغول‌ شد.
اما او را از آن ‌تفاوتی‌ نبود و پنج‌ سال‌ ناپدید شد و در آن‌ مدّت‌ بعضی‌ به‌ خراسان‌ و ماوراءالنهر می‌بود و بعضی‌ به‌ سیستان‌، باز به‌ اهواز.
و اهل‌ اهواز را سخن‌ گفت‌ و به نزدیک‌ خاص ‌و عام‌ مقبول‌ شد و از اسرار خلق‌ سخن‌ می‌گفت‌ تا او را «حلاج‌الاسرار» گفتند.

پس مرقع‌ درپوشید و عزم‌ حرم‌ کرد و در آن‌ سفر بسیار خرقه‌پوش‌ با او بودند.
چون‌ به مکه‌ رسید یعقوب‌ نهر جوری‌ به‌ سحرش‌ منسوب‌ کرد.
پس‌ از آن‌جا باز به‌ بصره‌ آمد باز به‌ اهواز آمد.
پس‌ گفت‌ به‌ بلاد شرک‌ می‌روم‌ تا خلق‌ به خدای‌ خوانم‌.
به‌ هندوستان‌ رفت،‌ پس‌ به‌ ماوراءالنهر آمد، پس‌ به‌ چین‌ افتاد و خلق‌ را به خدای‌ خواند و ایشان‌ را تصانیف‌ ساخت.
چون‌ بازآمد از اقصاء عالم‌ بدو نامه‌ نوشتندی‌.
اهل‌ هند «ابوالمغیث‌» نوشتندی‌ و اهل‌ خراسان‌ «ابوالمهر» و اهل‌ فارس‌ «ابوعبدالله» و اهل‌ خوزستان‌ «حلاج‌الاسرار» و اهل‌ بغداد «مصطلم‌» می‌خواندند و در بصره‌ «مخبر».
پس‌ اقاویل‌ در وی‌ بسیار گشت‌.
بعد از آن‌ عزم‌ مکه‌ کرد و دو سال‌ در حرم‌ مجاور شد، چون‌ باز آمد احوالش‌ متغیر شد و آن‌ حال‌ به‌ رنگی‌ دیگر مبدّل‌ گشت‌ که‌ خلق‌ را به‌ معنی‌ می‌خواند که‌ کس‌ بر آن‌ وقوف‌ نمی‌یافت‌، تا چنین‌ نقل‌ کنند که‌ او را از پنجاه ‌شهر بیرون‌ کردند و روزگاری‌ گذشت‌ بر وی‌ که‌ از آن‌ عجب‌تر نبوَد.

و او را حلاّج‌ از آن‌ گفتند که‌ یک‌ بار به‌ انبار پنبه‌ برگذشت‌ اشارتی‌ کرد، در حال‌ دانه‌ از پنبه‌ بیرون‌ آمد و خلق‌ متحیر شدند.

کرامات

نقل‌ است‌ که‌ در شبانروزی‌ چهارصد رکعت‌ نماز کردی‌ و بر خود لازم‌ داشتی‌.
گفتند در این‌ درجه‌ که‌ تویی‌ چندین‌ رنج‌ چراست‌؟
گفت‌ نه‌ راحت‌ در حال‌ دوستان ‌اثر کند و نه‌ رنج‌ که‌ دوستان‌ فانی‌ صفت‌اند و نه‌ رنج‌ در ایشان‌ اثر کند و نه‌ راحت‌.

نقل است‌ که‌ در پنجاه‌ سالگی‌ گفت‌ که‌ تا کنون‌ هیچ‌ مذهب‌ نگرفته‌ام‌. اما از هر مذهبی‌ آن‌چه‌ دشوارتر است‌ بر نفس‌ اختیار کرده‌ام‌ و امروز که‌ پنجاه‌ ساله‌ام‌ نماز کرده‌ام‌ و هر نمازی‌ غسلی‌ کرده‌ام‌.

نقل است که در ابتدا که ریاضت می‌کشید دلقی داشت که بیست سال برون نکرده بود. روزی به ستم از وی بیرون کردند. گزندۀ بسیار در افتاده بود. یکی از آن وزن کردند. نیم دانگ بود.

نقل است‌ که‌ یکی‌ به‌ نزدیک‌ او آمد، عقربی‌ دید که‌ گِرد او می‌گشت‌، قصد کشتن‌ کرد، حلاج‌ گفت‌ دست‌ از وی‌ بدار که‌ دوازده‌ سال‌ است‌ که‌ تا او ندیم‌ ماست‌ و گِرد ما می‌گردد.

گویند رشید خرد سمرقندی‌ عزم‌ کعبه‌ کرد، در راه‌ مجلس‌ می‌گفت‌.
روایت‌ کرد که‌ حلاج‌ با چهارصد صوفی‌ روی‌ به‌ بادیه‌ نهاد، چون‌ روزی‌ چند برآمد چیزی‌ نیافتند.
حسین‌ را گفتند ما را سر بریان‌ می‌باید.
گفت‌ بنشینید.
پس‌ دست‌ از پس‌ می‌کرد و سری‌ بریان‌ کرده‌ با دو قرص‌ [نان] به‌ یکی‌ می‌داد. تا چهارصد سر بریان‌ و هشتصد قرص‌ بداد.
بعد از آن‌ گفتند ما را رطب‌ می‌باید.
برخاست‌ و گفت‌ مرا بیفشانید.
رطب‌ از وی‌ می‌بارید تا سیر بخوردند. پس‌ در راه‌ هر جا که‌ پشت‌ به‌ خاربنی‌ باز نهادی‌ رطب‌ بار آوردی‌.

نقل است‌ که‌ طایفه‌ای‌ در بادیه‌ او را گفتند ما را انجیر می‌باید. دست‌ در هوا کرد و طبقی‌ انجیر تازه‌ پیش‌ ایشان‌ بنهاد.
و یک بار حلوا خواستند. طبقی‌ حلوا به‌ شکر گرم‌ پیش‌ ایشان‌ بنهاد.
گفتند این‌ حلوا در باب‌الطاق‌ بغداد باشد. گفت‌ ما را بغداد و بادیه‌ یکی‌ است‌.

نقل است‌ که‌ یک‌ بار در بادیه‌ چهار هزار آدمی‌ با او بودند تا کعبه.
و یک‌ سال‌ در آفتاب‌ گرم‌ برابر کعبه‌ بایستاد برهنه‌ تا روغن‌ از اعضای‌ او بر آن‌ سنگ‌ می‌رفت‌، پوست‌ او باز بشد و او از آنجا نجنبید و هر روز قرصی و کوزه‌ای آب پیش او آوردندی.
او بدان کناره‌ها افطار کردی و باقی بر سر کوزه آب نهادی. که کژدم در ایزار او آشیانه کرده بود. پس در عرفات گفت: «یا دلیل المتحیّرین!»
و چون‌ دید که‌ هر کس‌ دعا کردند او نیز سر بر تلی‌ ریگ‌ نهاد و نظاره‌ می‌کرد.
چون‌ همه‌ بازگشتند نفسی‌ بزد و گفت‌: «پادشاها عزیزا، پاکت‌ دانم‌، پاکت‌ گویم‌ از همه‌ مسبّحان و از همه تهلیل مهلّلان‌ و از همه‌ پندار صاحب‌ پنداران‌. الهی‌، تو می‌دانی‌ که‌ عاجزم‌ از مواضع‌ شکر تو. به جای‌ من‌ شکر کن‌ خود را که‌ شکر آن است‌ و بس‌.»

نقل است‌ که‌ یک‌ روز در بادیه‌ ابراهیم‌ خواص‌ را گفت‌: در چه‌ کاری‌؟ گفت‌: در مقام‌ توکل،‌ توکل‌ درست‌ می‌کنم‌. گفت‌ همه‌ عمر در عمارت‌ شکم‌ کردی‌ کی‌ در توحید فانی‌ خواهی‌ شد؟ یعنی‌ اصل‌ توکل‌ در ناخوردن‌ و تو در همه‌ عمر در توکل‌ در شکم‌کردن‌ خواهی‌ بودن‌، فنا در توحید کی‌ خواهد بود.

کلمات قصار

و پرسیدند که‌ عارف‌ را وقت‌ باشد؟ گفت‌: نه‌، از بهر آن‌که‌ وقت‌ صفت‌ صاحب‌ است‌ و هر که‌ با صفت‌ خویش‌ آرام‌ گیرد عارف‌ نبود. معنیش‌ آنست که‌ «لی مع الله وقتُ».

پرسیدند که‌ طریق‌ به‌ خدای‌ چگونه‌ است‌. گفت:‌ دو قدم‌ است‌ و رسیدی‌، یک قدم‌ از دنیا برگیر و یک قدم‌ از عقبی‌، اینک‌ رسیدی‌ به‌ مولا.

پرسیدند از فقر. گفت:‌ فقر آن‌ است که‌ مستغنی‌ است‌ از ما سوی‌ الله و ناظر است‌ بالله.

و گفت‌: معرفت‌ عبارت است‌ از دیدن‌ اشیاء و هلاک‌ همه‌ در معنی‌.

و گفت:‌ چون‌بنده‌ به‌ مقام‌ معرفت‌ رسد غیب‌ بر او وحی‌ فرستد و سر او گنگ‌ گرداند تا هیچ‌ خاطر نیاید او را مگر خاطر حق‌.

و گفت‌: خلق‌ عظیم‌ آن‌ بُوِد که‌ جفای خلق‌ در او اثر نکند، پس‌ از آن‌که‌ حق‌ را شناخته‌ باشی‌.

و گفت:‌ توکل‌ آن‌ بود که‌ در شهر کسی‌ را داند اولی‌تر به خوردن‌ از خود، نخورد.

و گفت‌: اخلاص‌ تصفیه‌ی‌ عمل‌ است‌ از شوائب‌ کدورت‌.

و گفت:‌ زبان‌ گویا هلاک‌ دل‌های‌ خموش‌ است‌.

و گفت: گفت‌و‌گوی در علل بسته است و افعال در شرک و حق خالی است از این جمله و مستغنی است. قال الله تعالی «وَ مَا یُؤمِنُ اَکْثَرُهُمْ بِالله اِلّا وَهُمْ مُشْرِکُونَ».

و گفت: به سایر بینندگان و معارف عارفان و نور علمای ربّانی و طریق سابقان ناجی و ازل و ابد و آنچه در میان است از حدوث است اما این به چه دانند لِمَنْ کَانَ لَهُ قَلْبً أَوْ اَلْقَی وَ هُوَ شَهِیدً.

و گفت: در عالم رضا اژدهایی است که آن را یقین خوانند که اعمال هژده هزار عالم در کار او چون ذره‌ای است در بیابانی.

و گفت: ما همه سال در طلب بلای او باشیم، چون سلطانی که دایم در طلب ولایت باشد.

و گفت: خاطر حق آن است که هیچ چیز معارضه نتواند کرد آن را.

و گفت: مرید در سایه توبه خود است، و مراد در سایه عصمت.

و گفت: مرید آن است که سبقت دارد اجتهاد او بر مکشوفات او، و مراد آن است که مکشوفات او بر اجتهاد سابق است.

و گفت: وقت مرد در صدف دریای سینه مرد است. فردا این صدف‌ها در صعید قیامت بر زمین زنند.

و گفت: دنیا به گذاشتن زهد نفس است، و آخرت به گذاشتن زهد دل، و ترک خود گفتن زهد جان.

نقل است‌ که‌ پرسیدند از صبر؛ گفت‌ آن است که‌ دست‌ و پای‌ برند و از دار آویزند. و عجب‌ آن‌که‌ این ‌همه‌ با او کردند.

انا الحق گفتن

نقل است‌ که‌ شبلی‌ را روزی‌ گفت:‌ یا ابابکر دستی‌ بر نه‌ که‌ ما قصدی‌ عظیم‌ کرده‌ایم‌ و سرگشته‌ی‌ کاری‌ شده‌ و چنین‌ کاری‌ که‌ خود را کشتن‌ در پیش‌ داریم‌.
چون‌ خلق‌ در کار او متحیر شدند منکر بی‌قیاس‌ و مقر بی‌شمار پدید آمدند و کارهای‌ عجایب‌ از او دیدند، زبان‌ دراز کردند و سخن‌ او به‌ خلیفه‌ رسانیدند و جمله‌ بر قتل‌ او اتفاق‌ کردند، از آن‌که‌ می‌گفت‌ «اناالحق‌».
گفتند بگوی‌ «هوالحق‌!»
گفت: «بلی‌ همه‌ او است‌، شما می‌گویید که‌ گم‌ شده‌ است‌. بلکه‌ حسین‌ گم‌ شده‌ است‌. بحر محیط‌ گم‌ نشود و گم‌ نگردد.»

جنید را گفتند: این‌ سخن‌ که‌ منصور می‌گوید تأویلی ‌دارد؟
گفت: بگذارید تا بکشند که‌ نه‌ روز تأویل‌ است‌.

حبس

پس‌ جماعتی‌ از اهل‌ علم‌ بر وی‌ خروج‌ کردند و سخن‌ او را پیش‌ معتصم‌ تباه‌ کردند. علی‌بن‌ عیسی‌ را که‌ وزیر بود بر وی‌ متغیر گردانیدند. خلیفه‌ بفرمود تا او را به‌ زندان‌ برند. او را به‌ زندان‌ بردند یک سال‌. اما خلق‌ می‌رفتند و مسایل‌ می‌پرسیدند.
بعد از آن‌ خلق‌ را از آمدن‌ منع ‌کردند.
مدت‌ پنج‌ ماه‌ کس‌ نرفت‌، مگر یک بار ابن‌عطا و یک بار عبدالله خفیف‌.
و یک بارابن‌عطا کس‌ فرستاد که‌ ای‌ شیخ‌ از این‌ سخنی‌ که‌ گفتی‌ عذرخواه‌ تا خلاص‌ یابی.
حلاج‌ گفت‌: کسی‌ که‌ گفت‌، گو عذرخواه‌!
ابن‌ عطا چون‌ این‌ بشنید بگریست‌ و گف:‌ ما خود چند یک‌ حسین‌ منصوریم‌.

نقل است‌ که‌ شب‌ اول‌ که‌ او را حبس‌ کردند، بیامدند، او را در زندان‌ ندیدند. جمله‌ی‌ زندان‌ بگشتند کس‌ را ندیدند. شب‌ دوم‌ نه‌ او را دیدند و نه‌ زندان‌. هر چند زندان‌ را طلب‌ کردند ندیدند. شب‌ سوم‌ او را در زندان‌ دیدند.
گفتند شب‌ اول‌ کجا بودی‌ و شب‌ دوم‌ زندان‌ و تو کجا بودیت‌، اکنون‌ هر دو پدیده‌ آمدیت‌، این‌ چه‌ واقعه است‌؟
گفت‌: شب‌ اول‌ من‌ به‌ حضرت‌ بودم‌، از آن‌ نبودم‌؛ و شب‌ دوم‌ حضرت‌ این‌جا بود، از آن‌ هر دو غایب‌ بودیم‌؛ شب‌ سوم‌ باز فرستادند مرا برای‌ حفظ‌ شریعت‌؛ بیایید و کار خود کنید.

نقل است‌ که‌ در شبانروزی‌ در زندان‌ هزار رکعت‌ نماز کردی‌، گفتند: می‌گویی‌ که‌ من ‌حق‌ام‌ این‌ نماز که را می‌کنی‌؟ گفت‌: ما دانیم‌ قدر ما.

نقل است‌ که‌ در زندان‌ سیصد کس‌ بودند، چون‌ شب‌ درآمد گفت‌: از زندانیان‌ شما را خلاص‌ دهم‌.
گفتند: چرا خود را نمی‌دهی‌؟
گفت‌: ما در بند خداوندیم‌ و پاس‌ سلامت‌ می‌داریم‌، اگر خواهیم‌ به‌ یک ‌اشارت‌ همه‌‌ی بندها بگشاییم‌.
بس‌ به‌ انگشت‌ اشاره‌ کرد، همه‌ بندها از هم‌ فروریخت.
ایشان‌ گفتند: اکنون‌ کجا رویم‌ که‌ در زندان‌ بسته‌ است‌.
اشارتی‌ کرد رخنه‌ها پدید آمد.
گفت‌: اکنون‌ سر خویش‌ گیرید.
گفتند: تو نمی‌آیی‌.
گفت‌: ما را با او سری‌ است‌ که‌ جز بر سر دار نمی‌توان‌ گفت‌.
دیگر روز گفتند: زندانیان‌ کجا رفتند.
گفت‌: آزاد کردیم‌.
گفتند: تو چرا نرفتی‌
گفت‌: حق‌ را با من‌ عتابی‌ است‌، نرفتم‌.
این‌ خبر به‌ خلیفه‌ رسید. گفت‌ فتنه‌ خواهد ساخت‌.
او را بکشید یا چوب‌ بزنید تا از این‌ سخن‌ برگردد.
سیصد چوب‌ بزدند. به‌ هر چوبی‌ که‌ می‌زدند آوازی‌ فصیح‌ می‌آمد که «لا تَخَفْ‌ یا ابن‌ منصور».

شیخ‌ عبدالجلیل‌ صفّار گوید که‌ اعتقاد من‌ در آن‌ چوب‌ زننده‌ بیش‌ از اعتقاد من‌ در حق‌ حسین‌ منصور بود، از آن‌که‌ تا آن‌ مرد چه‌ قوّت‌ داشته‌ است‌ در شریعت‌ که ‌چنان‌ آواز صریح‌ می‌شنید و دست‌ او نمی‌لرزید و همچنان‌ می‌زد.

بر دار شدن

پس‌ دیگر بار حسین‌ را بردند تا بر دار کنند. صد هزار آدمی‌ گرد آمدند و او چشم ‌گرد می‌آورد و می‌گفت‌: «حق‌، حق‌، حق‌، اناالحق!‌»

نقل است‌ که‌ درویشی‌ در آن‌ میان‌ از او پرسید که‌ عشق‌ چیست‌؟
گفت‌: امروز بینی‌ و فردا بینی‌، پس‌ فردا بینی‌.
آن‌ روزش‌ بکشتند و دیگر روزش‌ بسوخته‌ و سوم‌ روزش‌ به باد بردادند؛ یعنی‌ عشق‌ این است‌.

خادم‌ او را در آن‌ حال‌ وصیتی‌ خواست‌.
گفت‌: نفس‌ را به‌ چیزی‌ مشغول‌ دار که‌ کردنی‌ بود و اگر نه‌ او تو را به‌ چیزی‌ مشغول‌ دارد که ‌ناکردنی‌ بود، که‌ در این‌ حال‌ با خود بودن‌ کار اولیا است‌.

پسرش‌ گفت‌ مرا وصیتی‌ کن‌.
گفت‌: چون‌ جهانیان‌ در اعمال‌ کوشند تو در چیزی‌ کوش‌ که‌ ذره‌ای‌ از آن‌ به‌ از مدار اعمال‌ جن‌ و انس‌ بود و آن‌ نیست‌ الا علم‌ حقیقت‌.

پس‌ در راه‌ که‌ می‌رفت‌ می‌خرامید دست‌اندازان‌ و عیاروار می‌رفت‌ با سیزده‌ بند گران‌
گفتند این‌ خرامیدن ‌چیست‌؟
گفت‌: زیرا که‌ به‌ نحرگاه‌ می‌روم‌ و نعره‌ می‌زد و می‌گفت:

ندیمی غَیْرُ منسوبٍ الی شیء مِنَ الحَیْفِ
سقانی مِثْلَ ما یشربْ کفِعْلِ الضَّفِ بالضَّیفِ
فلمّا دارتِ الکاسُ دعا بالنطع و السَیْفِ
کذا من یشرب الراحَ مَعَ التَّنّینِ بالصَیْفِ

گفت: حریف من منسوب نیست به حیف بداد. شرابی چنان که مهمانی، مهمانی را دهد.

چون‌ دوری‌ چند بگذشت‌، شمشیر و نطع‌ خواست‌؛ چنین‌ باشد سزای‌ کسی‌ که با اژدها در تموز خمر کهنه‌ خورد.

چون‌ به‌ زیر دارش‌ بردند به‌ باب‌الطاق‌ قبله‌ بر زد و پای‌ بر نردبان‌ نهاد.
گفتند: حال‌ چیست‌؟
گفت‌: معراج‌ِ مردان‌ سر دار است‌.
پس ‌میزری‌ در میان‌ داشت‌ و طیلسانی‌ بر دوش‌. دست‌ برآورد و روی‌ به‌ قبله‌ی‌ مناجات‌کرد و گفت‌: آن‌چه‌ او داند کس‌ نداند.
پس‌ بر سر دار شد.

سنگسار و مرگ

جماعت‌ مریدان‌ گفتند چه ‌گویی‌ در ما که‌ مریدانیم‌ و این‌ها که‌ منکرند و تو را به‌ سنگ‌ خواهند زد. گفت‌: ایشان‌ را دو ثواب‌ است‌ و شما را یکی‌. از آن‌که‌ شما را به‌ من‌ حسن‌ ظنی‌ بیش‌ نیست‌ و ایشان از قوت‌ توحید به‌ صلابت‌ شریعت‌ می‌جنبند و توحید در شرع‌ اصل‌ بود و حسن‌ ظن‌ فرع‌.

نقل است‌ که‌ در جوانی‌ به‌ زنی‌ نگرسته‌ بود.
خادم‌ را گفت‌: هر که‌ چنان‌ برنگرد چنین‌ فرو نگرد.

پس‌ شبلی‌ در مقابله‌ی‌ او به‌ ایستاد و آواز داد: اَلَمْ نَنْهَکَ عَنِ الْعَالَمِینَ. و گفت‌: ماالتصوف یا حلاج؟
گفت‌: کمترین‌ این است‌ که‌ می‌بینی‌.
گفت‌: بلندتر کدام‌ است‌؟
گفت‌: تو را بدان‌ راه‌ نیست‌.

پس‌ هر کسی‌ سنگی‌ می‌انداختند.
شبلی‌ موافقت‌ را گلی‌ انداخت‌.
حسین‌ منصور آهی‌ کرد.
گفتند: از این‌ همه‌ سنگ‌ هیچ‌ آه‌ نکردی‌، از گلی‌ آه‌ کردن‌ چه‌ معنی‌ است‌؟
گفت‌: از آن که‌ آن‌ها نمی‌دانند معذورند. از او سختم‌ می‌آید که‌ او می‌داند که‌ نمی‌باید انداخت‌.

پس‌ دستش‌ جدا کردند؛ خنده‌ بزد.
گفتند خنده‌ چیست‌؟
گفت‌: دست‌ از آدمی‌ بسته‌ باز کردن‌ آسان‌ است‌، مرد آن‌ است‌ که‌ دست‌ صفات‌ که‌ کلاه‌ همت‌ از تارک‌ عرش‌ در می‌کشد قطع‌ کند.

پس‌ پاهایش‌ بریدند.
تبسمی‌ کرد. گفت‌: بدین‌ پای‌ سفر خاکی‌ می‌کردم‌، قدمی‌ دیگر دارم‌ که‌ هم‌اکنون‌ سفر دو عالم‌ بکند، اگر توانید آن‌ قدم‌ را ببرید.

پس‌ دو دست‌ بریده‌‌ی خون‌آلود در روی‌ درمالید تا هر دو ساعد و روی‌ خون‌آلود کرد.
گفتند: این‌ چرا کردی؟
گفت‌: خون‌ بسیار از من‌ برفت‌ و دانم‌ که‌ رویم‌ زرد شده‌ باشد شما پندارید که‌ زردی‌ من‌ از ترس‌ است‌، خون‌ در روی‌ مالیدم‌ تا در چشم‌ شما سرخ‌ روی‌ باشم‌ که‌ گلگونه‌ی‌ مردان‌ خون ‌ایشان‌ است‌.
گفتند: اگر روی‌ را به‌ خون‌ سرخ‌ کردی‌ ساعد باری‌ چرا آلودی‌؟
گفت‌: وضو می‌سازم‌.
گفتند: چه‌ وضو؟
گفت‌: رکعتان فی العشق لا یصحّ وضؤ هما الّا بالدم. در عشق‌ دو رکعت‌ است‌ که‌ وضوی‌ آن‌ درست‌ نیاید الا به‌ خون‌.

پس‌ چشم‌هایش‌ برکندند. قیامتی‌ از خلق‌ برآمد.
بعضی‌ می‌گریستند و بعضی‌ سنگ‌ می‌انداختند.
پس‌ خواستند که‌ زبانش‌ ببرند.
گفت‌: چندان‌ صبر کنید که‌ سخنی‌ بگویم‌.
روی‌ سوی‌ آسمان‌ کرد و گفت‌: الهی‌ بدین‌ رنج‌ که برای‌ تو بر من‌ می‌برند محرومشان‌ مگردان‌ و از این‌ دولتشان‌ بی‌نصیب‌ مکن‌. الحمدلله که‌ دست‌ و پای‌ من‌ ببریدند در راه‌ تو و اگر سر از تن‌ باز کنند در مشاهده‌ی ‌جلال‌ تو بر سر دار می‌کنند.

پس‌ گوش‌ و بینی‌ بریدند و سنگ‌ روان‌ کردند.
عجوزه‌ای‌ با کوزه ای در دست‌ می‌آمد، چون‌ حسین‌ را دید گفت‌: زنید و محکم‌ زنید تا این ‌حلاجک‌ رعنا را با سخن‌ خدای‌ چه‌ کار.

آخر سخن حسین این بود که گفت: حُبُّ الواحد افْرادُ الواحد.
و این آیت بر خواند: یَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِینَ لا یْؤْمِنُونَ بِهَا والَّذِینَ آمَنوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَ یَعْلَمُون اَنَّهَا الْحَقُّ.
و این آخر کلام او بود.
پس‌ زبانش‌ ببریدند.
و نماز شام‌ بود که‌ سرش‌ ببریدند و در میان‌ سربریدن‌ تبسمی‌ کرد و جان‌ بداد.

پس از مرگ

و مردمان‌ خروش‌ کردند و حسین‌ گوی ‌قضا به‌ پایان‌ میدان‌ رضا برد و از یک‌ یک‌ اندام‌ او آواز می‌آمد که‌ «اناالحق!‌»

روز دیگر گفتند این‌ فتنه‌ بیش‌ از آن‌ خواهد بود که‌ در حالت‌ حیات‌ بود.
پس‌ اعضای‌ او بسوختند.
از خاکستر آواز «اناالحق‌» می‌آمد.
چنان که‌ در وقت‌ کشتن‌ هر قطره‌ خون‌ او که‌ می‌چکید الله پدید می‌آمد.
درماندند.
به دجله‌ انداختند، بر سر آب‌ همان‌ اناالحق ‌می‌گفت‌.
پس‌ حسین‌ گفته‌ بود چون‌ خاکستر ما در دجله‌ اندازند بغداد را از آب‌ بیم ‌بود که‌ غرق‌ شود. خرقه‌ی‌ من‌ پیش‌ آب‌ باز برید و اگر نه‌ دمار از بغداد برآرد.
خادم‌ چون‌ چنان‌ دید خرقه‌ی‌ شیخ‌ را بر لب‌ دجله‌ آورد تا آب‌ بر قرار خود رفت‌ و خاکستر خاموش‌ شد.
پس‌ خاکستر او را جمع‌ کردند و دفن‌ کردند و کس‌ را از اهل‌ طریقت ‌این‌ فتوح‌ نبود.

بزرگی‌ گفت‌ ای‌ اهل‌ طریق‌ معنی‌ بنگرید که‌ با حسین‌ منصور چه‌ کردند تا با مدعیان‌ چه‌ خواهند کردن‌. عباسه‌ی‌ طوسی‌ گفته‌ است‌ که‌ فردای‌ قیامت ‌در عرصات، منصور حلاج‌ را به‌ زنجیر بسته‌ می‌آورند، اگر گشاده‌ بود جمله‌ی‌ قیامت ‌به‌ هم‌ برزند.

بزرگی‌ گفت‌ آن‌ شب‌ تا روز زیر آن‌ دار بودم‌ و نماز می‌کردم.‌ چون‌ روز شد هاتفی‌ آواز داد: أَطْلَعناه علی سرًّ من اسرارنا فأَفشی سرِّنا فهذا جزاء یُفشی سرَّالملوک. یعنی او را اطلاع‌ دادیم‌ بر سری‌ از اسرار خود، پس‌ کسی‌ که‌ سر ملوک‌ فاش‌ کند سزای‌ او این است‌.

نقل است‌ که‌ شبلی‌ گفت‌: آن‌ شب‌ به‌ سر گور او شدم‌ تا بامداد نماز کردم‌، سحرگاه ‌مناجات‌ کردم‌ و گفتم:‌ الهی‌ این‌ بنده‌ی تو بود مؤمن‌ و عارف‌ و موحد، این‌ بلا با او چرا کردی؟
خواب‌ بر من‌ غلبه‌ کرد. به‌ خواب‌ دیدم‌ که‌ قیامت‌ است‌ و از حق‌ فرمان‌ آمدی‌ که‌ این‌ از آن‌ کردم‌ که‌ سرّ ما با غیر گفت‌.

نقل است‌ که‌ شبلی‌ گفت‌: منصور را به‌ خواب‌ دیدم‌ گفتم‌ خدای‌ تعالی‌ با این‌ قوم‌ چه‌ کرد؟
گفت‌ بر هر دو گروه‌ رحمت‌ کرد.
آن‌که‌ بر من‌ شفقت‌ کرد مرا بدانست‌ و آن‌که‌ عداوت‌ کرد مرا ندانست‌، از بهر حق‌ عداوت‌ کرد به ایشان‌ رحمت‌ کرد که‌ هر دو معذور بودند.

و یکی‌ دیگر به‌ خواب‌ دید که‌ در قیامت‌ ایستاده‌ جامی‌ در دست‌ و سر بر تن‌ نه‌.
گفت‌: این‌ چیست‌؟
گفت:‌ این‌ جام‌ به‌ دست‌ سربریدگان‌ می‌دهد.

نقل است‌ که‌ چون‌ او را بر دار کردند ابلیس‌ بیامد و گفت‌: یکی‌ «اَنا» تو گفتی‌ و یکی‌ من‌. چون است‌ که‌ از آن‌ تو رحمت‌ بار آورد و از آن‌ من‌ لعنت‌؟
حلاج ‌گفت‌: تو «اَنا» به‌ درِ خود بردی‌ و من‌ از خود دور کردم‌، مرا رحمت‌ آمد و تو را نه‌.
چنان که‌ دیدی‌ و شنیدی‌، تا بدانی‌ که‌ منی‌ کردن‌ نه‌ نیکو است‌ و منی‌ از خود دور کردن‌ به غایت‌ نیکو است‌.

***

والحمد لله ربِّ العالمین، و الصلوة علی محمّد و آله اجمعین،
تمّ الکتاب، بعون الملک الوهّاب،
آمرزیده باد چون بخواند کاتب را به فاتحه یاد کند.

تذکرة‌الاولیا
عطار نیشابوری
گوینده: بهروز رضوی

* نامگذاری بخشهای مختلف از طربستان بوده است و در متن اصلی چنین دسته‌بندی وجود ندارد.

چگونگی سروده شدن «بوی جوی مولیان آید همی»

29 نظر »

Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.

دریافت فایل بوی جوی مولیان با صدای بنان و مرضیه دانلود آهنگ بوی جوی مولیان با صدای بنان و مرضیه

امیر نصر سامانی تصمیم می گیرد به همراه سپاهیانش به طور موقت در باد غیس (در خراسان آن زمان) اقامت کند، اما خوش آب و هوا بودن این منطقه اقامت امیر را طولانی می کند. لشکریان که دلتنگ شده بودند و نمی‎خواستند بیشتر در آنجا بمانند جرات بیان خواسته‎ی خود را با امیر نداشتند و از رودکی می‎خواهند امیر را به بازگشت ترغیب کند. رودکی که امیر را خوب می‌شناخت تصمیم می‌گیرد با سرودن شعری بخت خود را برای راضی کردن امیر به بازگشت به بخارا بیازماید. رودکی در حضور امیر چنگ زنان قصیده‌ی «بوی جوی مولیان آمد همی» را آغاز می کند. امیر با شنیدن قصیده‌ی رودکی چنان دلتنگ می‌شود که بی کفش و رخت سفر سوار بر اسب تا بخارا می‌تازد!

روایت کامل‌تر را با قلم نظامی عروضی، نویسنده قرن 6 هجری بخوانید.

روایت دیگر مصرع نخست این قصیده چنین است:
بانگ جوی مولیان آید همی
طرفداران این روایت می‌گویند جوی و رود معمولا بانگ دارند و نه بو. البته ضبط «بوی جوی مولیان» در بین مصححان دیوان رودکی مشهورتر است.

چنین آورده‌اند که نصر بن احمد که واسطه عقد اهل سامان بود و اوج دولت آن خاندان ایام ملک او بود و اسباب تمتع و علل ترفع در غایت ساختگی بود، خزائن آراسته ولشکر جرّار و بندگان فرمانبردار زمستان به دارالملک بخارا مقام کردی و تابستان به سمرقند رفتی یا به شهری از شهرهای خراسان. مگر یک سال نوبت هری بود، به فصل بهار به بادغیس. که بادغیس خرم‎ترین چراخوارهای خراسان و عراق است. قریب هزار ناو هست پر آب و علف که هم یکی لشکری را تمام باشد. چون ستوران بهار نیکو بخوردند و به تن و توش خویش بازرسیدند و شایسته‎ی میدان و حرب شدند،نصر بن احمد روی به هری نهاد و به در شهر به مَرغ سپید فرود آمد ولشکرگاه بزد. و بهارگاه بود و شمال روان شد و میوه‎های مالن و کروخ در رسید که امثال آن در بسیار جای‎ها به دست نشود و اگر شود بدان ارزانی نباشد.آنجا لشکری برآسود و هوا خوش بود و باد سرد و نان فراخ و میوه‎ها بسیار و مشمومات فراوان. لشکری از بهار و تابستان برخورداری تمام یافتند از عمر خویش … زمستان آنجا مقام کردند و از جانب سجستان نارنج آورردن گرفتند و از جانب مازندران ترنج رسیدن گرفت. زمستانی گذاشتند در غایت خوشی.
چون بهار درآمد اسبان به بادغیس فرستادند و لشکرگاه به مالین به میان دو جوی بردند و چون تابستان درآمد میوه‎ها در رسید.
امیر نصربن احمد گفت تابستان کجا رویم که از این خوش‎تر مقامگاه نباشد، مهرگان برویم.
چون مهرگان درآمد گفت مهرگان هری بخوریم و برویم و همچنین فصلی به فصل همی انداخت تا چهار سال برین برآمد زیرا که صمیم دولت سامانیان بود و جهان آباد و ملک بی خصم و لشکر فرمانبردار و روزگار مساعد و بخت موافق. با این همه ملول گشتند و آرزوی خانمان برخاست…دانستند که سر آن دارد که این تابستان نیز آنجا باشد.پس سران لشکر و مهتران ملک به نزدیک استاد ابوعبدالله الرودکی رفتند و از ندمای پادشاه هیچکس محتشم‎تر و مقبول‎القول‎تر از او نبود.گفتند به پنج هزار دینار تو را خدمت کنیم، اگر صنعتی بکنی که پادشاه از این خاک حرکت کند که دل‎های ما آرزوی فرزند همی‎برد و جان ما از اشتیاق بخارا همی‎برآید. رودکی قبول کرد که نبض امیر بگرفته بود و مزاج او بشناخته، دانست که به نثر با او در نگیرد، روی به نظم آورد و قصیده ای بگفت به وقتی که امیر صبوح کرده بود درآمد و به جای خویش بنشست و چون مطربان فرو داشتند، او چنگ برگرفت و در پرده‎ی عشاق این قصیده آغاز کرد:

بوی جوی مولیان آید همی

یاد یار مهربان آید همی

پس فروتر شود گوید:

ریگ آموی و درشتی راه او

زیر پایم پرنیان آید همی

آب جیحون از نشاط روی دوست

خنگ ما را تا میان آید همی

ای بخارا شاد باش و دیر زی

میر زی تو شادمان آید همی

میر ماه است و بخارا آسمان

ماه سوی آسمان آید همی

میر سرو است و بخارا بوستان

سرو سوی بوستان آید همی

آفرین و مدح سود آید همی

گر به گنج اندر زیان آید همی

چون رودکی بدین بیت رسید امیر چنان منفعل گشت که از تخت فرود آمد وبی‎موزه پای در رکاب خنگ نوبتی در آورد و روی بخارا نهاد چنان که رانین و موزه تا دو فرسنگ در پی امیر بردند، به برونه، و آنجا در پای کرد و عنان تا بخارا هیچ بازنگرفت و رودکی آن پنج هزار دینار مضاعف از لشکر بستد.

نظامی عروضی

چهار مقاله (مجمع النوادر)


جعفر شعار و حسن انوری در کتاب «گزیده‌ی اشعار رودکی» ماجرای بالا را به زبان امروزین چنین نقل کرده‎اند:

«علت سرودن این شعر را چنین نوشته‌اند که نصر بن احمد سامانی در زمستان در بخارا اقامت می‌کرد و در تابستان به سمرقند یا به شهری از شهرهای خراسان می‌رفت. در سالی که به هرات رفته بود، بهار و تابستان را در آنجا گذرانید و به جهت خوشی هوا و فراوانی نعمتها، پاییز و زمستان نیز در آنجا ماند و بدین‎سان اقامت او چهار سال طول کشید. سران و بزرگان که از اقامت دراز و دوری از خانواده دلتنگ شده بودند نزد رودکی آمدند و از او خواستند تا کاری کند که امیر به بخارا بازگردد. رودکی این شعر را سرود و آن‎گاه در مجلس امیر حاضر شد و در پرده‌ی عشاق آغاز به خواندن کرد. چون به بیت «میر سرو است و بخارا …» رسید امیر چنان به هیجان آمد که بی کفش و جامه‌ی سفر بر اسب نشست و رو به بخارا نهاد و تا آنجا هیچ توقفی نکرد»

دولتشاه سمرقندی در کتاب «تذکرةالشعرا» ضمن بیان حکایت فوق با نگاه دقیق خود چنین می‎نویسد:

«… گویند امیر را این قصیده به خاطر چنان ملایم افتاد که موزه در پای ناکرده سوار شد و عزیمت بخارا نمود و عقلا را این حالت به خاطر عجیب می‎نماید که این نظمی ساده و از صنایع و بدایع و متانت عاری. چه اگر در این روزگار سنخنوری مثل این سخن در مجلس سلاطین و امرا عرض کند، مستوجب انکار همگنان شود»


شاعران زیادی پس از رودکی از این قصیده یا وزن و ردیف آن استقبال کرده‌اند. از آن جمله‌اند:

خسرو از مازندران آید همی
یا مسیح از آسمان آید همی
این از آن وزن است گفته رودکی
«یاد جوی مولیان آید همی»
(سنایی غزنوی)

خیز تا خاطر بدان ترک سمرقندی دهیم
کز نسیمش بوی جوی مولیان آید همی
(حافظ)

یاد آن سرو روان آید همی
بر تن من باز جان آید همی
طاق ابروی کمانش دیده‌ام
تیر در چشمم کمان آید همی
(سعید نفیسی)

شهری که از دروازه های آن
هم بوی جوی مولیان خیزد
هم یاد یار مهربان آید
(شفیعی کدکنی)

بعضی از شاعران دیگری که از این قصیده‌ استقبال کرده‎اند:
امیرمعزی، وصاف‌الحضره، آذر بیگدلی


مشخصات آهنگ ابتدای این مطلب:
خوانندگان: غلامحسین بنان، مرضیه
آهنگساز: روح الله خالقی
دستگاه: بیات اصفهان
آلبوم: گلهای رنگارنگ (254)

در دلیل حرمت شراب

5 نظر »

در شرع امم گذشته خمر حلال بود و درشرع این امت حرام.
زیرا که خمر مایه ی طرب است. گذشتگان را در استجلاب طرب به خمر حاجت بودی. چون نوبت به این امت رسید، چندانی اقداح افراح ارواح از شرابخانه ی غیب پر شد، که به قطره ای که رهگذر تصرّف محدّث است، حاجت نیابد.

احمد بن منصور سمعانی (قرن 6)

روح الارواح: فی شرح اسماء الملک الفتاح

ببینید:
سلام (احمد بن منصور سمعانی)


جواب:
آن تلخ وش كه صوفی ام الخبائثش خواند
اشهی لنا و احلي، من قبله العذارا
(حافظ)


پی نوشت:
خمر: شراب
استجلاب: به دست آوردن
اقداح: قدح ها، کاسه ها
افراح: شاد کردن
تصرّف: حیله و تقلب
محدّث: ابداع کننده ی سنت یا عادت ناپسند

سلام

3 نظر »

چنین آورده اند که چون مؤمنان حق جلّ جلاله ببینند، ابتدا حق جلّ جلاله بر ایشان سلام کند.
در این چند معنی گفته اند.

زیباتر ِ آن آن است که:
چون دو دوست بعد از فراق دراز به هم رسند، ابتدا آن سلام کند که شوقش زیادت بوده است.

و در بعضی اخبار آمده است:
اشتیاق دوستان ما به دیدار ما دراز کشید، و شوق ما به دیدار ایشان زیادت است!

احمدبن منصور سمعانی

روح الارواح: فی شرح اسماء الملک الفتاح
قرن 6


شاهد:
ادْخُلُوها بِسَلامٍ ذلِکَ یَوْمُ الْخُلُودِ
با سلام به بهشت داخل شوید، امروز روز جاودانه شدن [شما] در بهشت است
مصحف شریف- ق: ۳۴

جواب:
به بارگاه تو چون باد را نباشد بار
کی اتفاق مجال سلام ما افتد؟

Simplified Theme by Nokia Theme transform by TowFriend | Powered by Wordpress | Aviva Web Directory
XHTML CSS RSS